Het Oude Kerkhof - toponiemen

  

Naam:

 

Armen lant, H. Geestlant

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Cornelissen vermeld geen specifieke locaties voor deze veldnaam.

Verklaring door Cornelissen:

 

Samenstellingen met armen - wijzen op goederen die eigendom waren of zijn van de COO, vroeger Tafel van de H. Geest genoemd.

 

In de 19e - 20e eeuw zijn de H. Geest - door de armentoponiemen verdrongen (Molemans, 1976a, blz. 75).

 

Ligging:

 

Perceel nr. 12

Opmerkingen:

 

Bezit van de Armen, ofwel de Tafel van de Heilige Geest van Veghel, totdat Hendrik Jan Peter Corsten van de Ven dit perceel op 24 juli 1749 kocht.

 

 

 

 

Naam:

 

Bloemenacker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Den blomenacker aen die laeg vonder [BP1189-87 (1415)]

 

den bloemenacker of bloemengat, liggende in vier strepen op de burght [Mg25a-92 (1662)]

 

eenen acker genaemt den bloemenacker off bloemegat daar eene wegh tussen doorgaat gelegen te Veghel liggende in vier strepen op de burght of bocht [H25a-92 (1747-1794)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Synoniem met bloemengat, dat in de 19e eeuw niet meer in de stukken werd aangetroffen

in tegenstelling tot bloemengat.

 

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

Men herkent dit element o.a. in Bloemenakker, waarmee een akker bedoeld kan zijn waar vroeger veel onkruiden voorkwamen waarvan sommige bloemen hadden, zoals bv. de bolderik, de gele ganzenbloem (door de boeren vaak goudsbloem genoemd), de korenbloem en de klaproos. Bloem of blom kan ook wijzen op het witachtig opdrogen van de grond nadat er geëgd was, het zgn. opzomeren. Bloemen kan duiden op bloeiende planten, maar ook overdrachtelijk gebruikt worden: mooi of goed.

 

Ook de familienaam Bloemarts of Bloemaerts of Blommarts komt in de cijnskring ver­spreid voor en kan aanleiding geweest zijn tot het ontstaan van dit element. (Goossenaerts 1956/1958; Buiks & Leenders 1993 dl.3:338; Beijers 1992:92).

 

Ligging:

 

Perceel nr. 19 + deel Hoge Boekt, perceel nr. 23

 

Opmerkingen:

 

Mogelijk vermelding naar familienaam Blommen, of Bloijman

 

 

 

 

Naam:

 

Op de Boekt

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Sita in prochia de Vechel ad locum dictum op die boect [GVIE2 (1438)]

 

de boekt [Hs(1682)]

 

lant en venneke op de boekt [GVE12 (1778)]

 

de boekt [N. (1874, 1884, 1892)]; D 57 (b: 37.90), 211 (b: 27.10), 222 (b: 78.20).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Een groot deel van het huidige Veghel-Zuid, oostelijk van de Aa droeg van oudsher deze

naam. Het winkelcentrum ter plaatse is ernaar genoemd.

 

Plaats waar beuken groeien. Boek = beuk. De -t- duidt op de kollektieve suffix (Hs-).

 

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

 

Varianten met een verzamelsuffix zijn o.a. Boekt en Bokt en met een tot de lo-formatie behorende uitgang, nl. -el in bv. Beukel.

 

Beuken groeien het beste op leemhoudende vochtige gronden. Het element kan zijn af­geleid van het germ. * boko mnl. boeke, boucke = beuk (Fagus silvatica). De beuk komt zo­wel in het wild als aangeplant voor. De vormen met een verzamelsuffix-t herinneren ons aan middeleeuwse ontginningsactiviteiten, waarbij de ontbossing van het gemengde eiken- en beukenbosarsenaal ter hand werd genomen om meer cultuurgrond voor de akkerbouw te creëren. Deze vorm van ontbos­ing is al in de vroege middeleeuwen ingezet en naarmate de bevolking toenam werd die intensiever [redactie]. (Buiks 1990:56; Helsen 1978:126.)

 

Ligging:

 

Van perceel nrs. 1-5, 7, 8, 10-19 en 21 wordt vermeld dat deze op de Boekt lagen. Aangenomen mag worden dat het hele hier besproken gebied op de Boekt lag.

 

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

  

Naam:

 

Den Domacker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Die tomme acker [Hs- (1385-1390)]

 

den tomacker [Hs (± 1390)]

 

den tomacker en dat weerland, aan elkaar gelegen te vechel [BPI213-158 (1442)]

 

De domakker, hooge boekt [Hs- (1535)]

 

een parceel teulland, 3 à 4 1. op de boekt, gen't den domacker [RAV102-265v (1748)]

 

lant op de boekt den Domacker [GVEI2-309v (1777)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging op de Boekt.

 

Blijkens de ligging kan gedacht worden aan tomen = mnl. tom(me), tom(b)e, tumme "grafstede, graf" (Top.Valk. -245)

 

Mogelijk was de Domakker (Tommeakker) een aan het kerkhof grenzend perceel bouwland.

 

Het eerste lid zou ook moeras kunnen betekenen Dittmaier (1963:55). Dump, Dumpf

"Vertiefung im Gelände meist mit Wasser gefüllt (M. Top. Boch. -173).

 

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

 

Tom, tommel, tombe worden beschouwd als afleidingen van het lat. * tumulus of tumba, een benaming voor oude graf­heuvels of begraafplaatsen. Tommel is dan een diminu­tiefvorm, gevormd door het el-suffix.

 

Archeologische vondsten die de toponymische gegevens m.b.t. tommel kunnen ondersteunen zijn gevonden onder Baarle Hertog, waar twee grafheuvels lagen op Groot Tommel en twee op Klein Tommel. Tommelen is een meervoudsvorm.

 

Nuenen en Vlierden kennen hun Tomakkers, die in de eerste gemeente ook archeologisch materiaal opleverden. Op de Tomakkers te Vlierden, grenzend aan het middeleeuwse kerkterrein werden via een archeologische veldverkenning in 1993 wand- en randfragmenten gevonden daterend van de 8ste tot 12de eeuw. Een studie van Durme bevestigt het bovenstaande. (Schönfeld 1950:157; Moerman 1956:235; Buiks & Leenders 1993 dl.2:41; Durme 1986.)

 

Ligging:

 

Perceel nr. 11

Opmerkingen:

 

Het perceel grensde inderdaad aan het Oude Kerkhof.

 

 

 

 

Naam:

 

Hoogboekt

Vermeldingen door Cornelissen:

 

In loco dicto op die hoghe boect [BP1177-371v (± 1385)]

 

in loco dicto die hoeghe boect [BP1179-121 (± 1395)]

 

in die langacker in die hoge boect [BP1192-194v (1421)]

 

hoge boect [GVE2 (± 1500)]; op die hoghe boect [Hs- (1519-1544)]

 

op die hoghe boect [Hs(1605-1612)]

 

bloemengat (blommengat) russelt hoge boekt [Hs- (1703)]

 

hoog(e) boekt [GVIIE13 (1792)]

 

de hoge boekt [kad. (1832)]; D 45-128.

 

Verklaring door Cornelissen:

 

De Hoge Boekt ligt niet ver van het Havelt. Van het Hezelaar langs de Blauwe Kei komt

men in de Lage en de Hoge Boekt. Het westelijk deel van de Boekt, overeenkomend met

Veghel-Zuid tussen de Dr. Schaepmanlaan en de provinciale weg naar Erp. Ten opzichte

van het aangrenzende gebied het Zeelstje gaat het hier inderdaad om wat hoger gelegen

gronden.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 10

 

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

  

Naam:

 

Ketelaers lant

Vermeldingen door Cornelissen:

 

landt op de boekt ketelaarslandt [GVE12-121v (1778)] .

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging op de Boekt.

Ligging:

 

Perceel nr. 5

Opmerkingen:

 

Genoemd naar een eigenaar van vóór 1722.

 

 

 

Naam:

 

Cleijnen St. Anthonisacker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

St. tonisecker drije stucken en 't stucxken neffen de straet aen 't cruys [GVE15-39

(1624)]

 

van st. antoniseckerken [GVE15-87 (1624)]

 

st. antonis acker [GVE12-176 (1777)]

 

sinttheunisakker op de hoge boekt [N (1866, 1883, 1884)]; D 55 (b: 65.30), 58 (b: 61.00), 61 (b: 38.40).

 

Den kleinen st. antonisakker (gehoorende aan st. antoniskapel) [Mrv92-151 (1796)]; een

stuck lants genaamt de groote en de kleyne st. antonisakker , groot anderhalf loopens

getaxeert op 75 gulden [Hs-].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Ligging op de Hoge Boekt. Benoeming naar Sint Antonius. Wellicht verbonden met het

Sint Antoniusgilde of de Sint Antoniuskapel.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 14

 

Opmerkingen:

 

Deze akker was vroeger eigendom van de Sint-Anthoniuskapel op het Havelt en werd in 1648 – net als alle andere kerkelijke en geestelijke bezittingen in de meierij van ’s-Hertogenbosch – geconfisceerd door de staat.

 

 

 

 

Naam:

 

Crommen Streep

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Cornelissen signaleert dit toponiem op verschillende plaatsen in Veghel, maar niet op deze plaats.

Verklaring door Cornelissen:

 

Benoeming naar de vorm

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 15 en 22

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

Naam:

 

Het Kruijs

Vermeldingen door Cornelissen:

 

't cruys opte boct [GVEI5-69 (1624)]

 

landt aent cruys [GVEI2-145 (1778)]

 

het kruis [N (1835, 1844)]; D 229, 232233 (b: 67.90).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Ligging op de Ronde Bult. Ter plaatse zal eens een kruis gestaan hebben.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 6, 7 en 9 werden het Kruijs genoemd, en perceel nrs. 6, 9, 10 en 12 “aen het Kruijs”. Het kruijs zal langs de weg gestaan hebben. De precieze lokatie van dat Kruijs is onzeker.

 

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

Naam:

 

Melters acker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Meltersacker op de boekt [GVE12-75 (1778)]

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging op de Boekt. Het eerste lid zal een persoonsnaam zijn.

Ligging:

 

Peceel nr. 17

Opmerkingen:

 

Genoemd naar een eigenaar: Melter, ofwel Melchior.

 

 

 

Naam:

 

Oude Kerkhof

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Uit lant ter plaetse genaemt aen den alden kerkhof [GZG-3244 (1520)]

 

'Item dat nuyemant op den ouden kerckhoff op die Hoge Boect gelegen met

synnen beesten off peerden wegen off tuyeren en sal, op een Boschpont, ende daer sal

alleman aff mogen beceuren' (Keuren en Breuken der gemeente Veghel art. 91, 1649).

 

een stuek teullants groot ontr. 3 ½ l. gelegen op de boeckt, aen den ouden kerckhoff, een eijnde de gemeijn straet [EAV57-101 (1681)]

 

twee stueken teullant op de boekt bij den oude kerkhof, groot ontr. 3 l., een eijnde de oude kerkhof, andere eijnde de weg [RAV109-130 (1785)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Ligging zie Waterschapskaart van de Aa, 1816. Benoeming naar het (vroege) tijdstip

waarop het als zodanig in gebruik was. Zie "Keuren en breuken", 1627, art. 91 (GVIIBI5).

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 2-4 grensden “aen de Oude Kerkhoff”. Dit kerkhof staat getekend op de Kaart van Verhees uit 1806 en de kaart van De Geus van 1816, getekend aan de hand van de kaart van Verhees uit 1806.

 

Opmerkingen:

 

Zie de toelichting. Zie ook het verhaal over de eerste kerk.

 

 

 

  

Naam:

 

Pastoors lant

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Van pastoorslant int russelt [GVE15-109 (1624)]

 

pastoorslandt op de boekt [GVE12-176 (1777)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging op de Boekt. Land behorende bij de pastorie.

 

Ligging:

 

Perceel nrs. 16, 18 en 21

Opmerkingen:

 

Deze akker was vroeger eigendom van de pastoor of kerk van Veghel en werden in 1648 geconfisceerd door de staat.

 

 

 

 

Naam:

 

Platten acker

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Terre de die plattenacker [GVIE2 (1437)]

 

platte acker akert boekt [GVIIEI3 (1792)]

 

een perceel bouwland genaamd plattenakker op de boekt [N (1842)]; D 100 (b: 48.00); plat akkerke [N (1874)]; D 51 (b: 23.60).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Ligging in twee niet aan elkaar grenzende percelen op de Hoge Boekt. Ook hier ligt "plat" in de betekenis van week, moerassig minder voor de hand, omdat de Hoge Boekt betrekkelijk hooggelegen is.

 

Ligging:

 

Perceel nr. 21

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

Naam:

 

Het Rondveldje

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Cornelissen signaleert deze veldnaam op verschillende locaties in Veghel.

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Benoeming naar de vorm.

 

Ligging:

 

Deel van perceel nr. 9.

Opmerkingen:

 

-

 

 

 

 

Naam:

 

Weersveldje

Vermeldingen door Cornelissen:

 

Dat weerlant [Hs- (± 1390)]

 

den tomacker en dat weerland, aan elkaar gelegen te vechel [BPI213-158 (1442)].

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Onbekende ligging, mogelijk op de Hoge Boekt bij de Domakker.

 

Misschien te lezen als weerd-land (zie waard).

 

Van mnl. weer, were

1) verdediging, afwering, tegenstand, weerstand (2201)

7) drukke bezigheid, arbeid (2207)

12) afwering, heg, haag, dijk, wal

13) vischweer, neerhangend net of gevlochten ijzerwerk tot afsluiting van water waar gevangen visch in fuiken bewaard wordt  (2210),

 

were

1) bezit, recht van te bezitten, bepaaldelijk bezit, berustende op het feit dat men voordeel trekt van een goed (2212)

2) bezit, goederen, goed in algemene zin

3) hofstede, boerderij (met bijgebouwen) op een erf, een vast goed

4) woning, verblijfplaats, domicilie (2213)

5 gezamelijke landerijen, die tussen twee sloten gelegen zijn

6) meermalen wordt onder een weer een enkel stuk land van verschillende grootte verstaan, een perceel door sloten omgeven (2215)

(Verwijs en Verdam).

 

Misschien verwijst "weer" in dit geval naar een "vischweer", het perceel zal dan aan de Aa gelegen hebben (vgl. ook geweer en geweerbeemd).

 

Ligging:

 

Deel van perceel nr. 9.

Opmerkingen:

 

Het perceel lag niet aan de Aa, zodat een afleiding van visgeweer uitgesloten mag worden.

 

 

 

 

Naam:

 

Willige Stuck

Vermeldingen door Cornelissen:

 

't Willige stucxke op te boect [GVE15-122 (1624)]

 

het willege stuk(ken) boekt [Hs(1668)]

 

het willege stuk(ken) boekt [GVIIE13 (1792)]

 

de willige stukken op de hoge boekt [N (1882)]; D 46 (b: 44.30).

 

Verklaring door Cornelissen:

 

Ligging op de Hoge Boekt. Willege stukken naar de omheining met wilgen (Top. Valk. 266).

Verklaring door Beijers en Van Bussel:

 

De wilg speelde een belangrijke rol in de agrarische samenleving. Men gebruikte wilgen voor het maken van wanden van huizen en schuren. Het is waar­schijnlijk dat men diverse soorten gekend heeft en precies wist wat met welke soort zoal gedaan kon worden.

 

In de toponymie is de wilg of ‘willich’ rijkelijk vertegenwoordigd. Men kende o.a. de kraak- en schietwilgen, waarvan de laatste vanwege de taaie takken zeer geschikt waren voor allerlei vlechtwerk. Beide zijn veel forser dan andere soorten wilgen. Ze konden een hoogte bereiken van ca. 20 m. Er waren ook wilgensoorten die uitgroeiden tot struiken van slechts enkele meters hoog, zoals de amandelwilg [Salix triandra], de waterwilg [Salix capreae], de geoorde wilg [Salix aurita] en de grauwe wilg [Salix cinerea]. Ook het element ‘werf’ schijnt op wilgen te duiden. (Buiks 1983 dl.4:7; Samijn 1970).

 

Ligging:

 

Perceel nr. 20

 

Opmerkingen:

 

-

 

Afkortingen Cornelissen     Afkortingen Beijers-Van Bussel     Kaart van Veghel     Oude Kerkhof